کد مطلب: 5904

شالیکاران فارس اگر زمانی دست هایشان را شادمانه بهم می زدند و جشن برداشت محصول می گرفتند اینک دست هایشان از اندوه نبود آب برای کشت شلتوک، فروافکنده و سنگین است.

به گزارش فیروزنا: نزدیک به یک دهه است که خشکسالی، گرانبهاترین گوهر نایاب زندگی را از سفره های روی زمین و سفره های زیرزمینی مردم و این کشاورزان برکنده، اما دل کندن از کشت برنج برای شالیکاران این استان سخت و گاهی ناممکن است و از این رو دل خاک را می کاوند و هربار پایین تر می روند تا به آب برسند اما بی آبی در ژرفای زمین رخ نامهربان خود را ژرف تر، نشان آنان می دهد.
شالیکار می داند گستره خشک و ترک خورده زمین برای کشت برنج فقط با غرق شدن درآب، معنای شالیزار و سیراب شدن می دهد.
چهره آرزومند شالیکارهنگامی غرق در خرسندی می شود اگر زمین هایش در غرقاب، زیرکشت برنج باشد اما آرزو کجا و تازیانه شکاف انداز خشکسالی بر زمین های تفتیده کجا.
تنوره های دیوخشکسالی، سفارش های مشفقانه مسئولان وگاه تهدیدهای اندکی سرزنش آلود برخی دست اندرکاران، هیچ کدام نتوانسته شالیکاران فارس را از کشت برنج بازدارد.
در این میانه برخی مسئولان خواستار برخورد خشمگینانه برای بازداشتن شلتوک کاران از کاشت این گیاه پرآب نوش هستند و برخی دیگر می گویند قانونی برای چنین ممنوعیت و محدودیتی نداریم.
برنج کاران فارس، شغل جد اندر جد خود را برای کسب درآمد خوب و گذران زندگی همین روش می دانند که در پاسخ به آنان برخی مسئولان پیشنهاد کشت پسته و زعفران به عنوان کشت جایگزین داده اند.
پیشنهادی که به نظر می رسد در حد توصیه و حرف مانده زیرا برنامه های عمده ای که نشانگر عملی شدن آن باشد در اختیار رسانه ها و افکار عمومی گذاشته نشده است.
استان فارس اگردردهه های گذشته ازنظرکشت انواع محصولات به ویژه برنج از جایگاه ممتازی درکشور برخوردار بود، اینک با یک دهه خشکسالی دنباله دار در ستیز است و تکاپوی بی برنامه برخی کشاورزان برای یافتن آب، به منابع آبی این استان خسارت فراوانی وارد کرده به گونه ای که عمق حفر چاه در برخی از مناطق فارس از 70متر به بالای 300متر رسیده است.
شهرستان های مرودشت، فیروزآباد، کوار، ممسنی، رستم، سپیدان، شیراز، استهبان، جهرم، کازرون و پاسارگاد از مناطق تولیدکننده برنج در استان فارس بوده اند.
ارقام برنج بومی شامل عنبربو، چمپا، قصردشتی، لنجان، زرده، گرده و ارقام اصلاح شده مانند فجر، حسنی و گوهر در این استان کشت می شده و می شود.
در سال های گذشته، کشاورزان مناطق خرامه و کُربال در این استان برنج می کاشتند که با توجه به کمبود منابع آبی و خشکسالی، کاشت برنج در این مناطق متوقف شده است.
از ابتدای سال 95 توصیه های سازمان های دست اندرکار آب و کشاورزی استان فارس به شالیکاران این استان کاستن و حتی توقف کشت برنج بوده است به گونه ای که سطح زیرکشت برنج در استان فارس در سال زراعی 95 – 94 حدود 29 هزار هکتار تا 30 هزار هکتار و همانند سال زراعی قبل از آن یعنی 93- 94 بود.
آنگونه که سازمان جهاد کشاورزی استان فارس اعلام کرده سطح زیرکشت برنج در سال زراعی 94 – 93 در این استان حدود 29 هزار هکتار بود که نسبت به سال زراعی قبل از آن 18 درصد کاهش داشت.

**شالیکاری در بالادست، نابودی روستاها در پایین دشت
هشدار یک پژوهشگر و عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی فارس که بیست و یکم تیر 95 اعلام شد نگرانی در مورد منابع آبی فارس را به حد اعلا رساند زیرا او سخن از احتمال نابودی برخی روستاهای فارس به دلیل شالیکاری برزبان آورد.
مجید صوفی در این هشدار گفت: متاسفانه به رغم همه هشدارها و تذکراتی که امسال درزمینه ممنوعیت شالی کاری و کنترل آن به لحاظ شرایط خشکسالی داده شد باز هم شاهد کشت بی رویه برنج و شالی در اراضی بالا دست سد درودزن شهرستان مرودشت در محدوده رودخانه کُر و کشتزارهای مناطق کامفیروز این شهرستان هستیم که شالیکاری در این مناطق ، نابودی روستاها را درمناطق پایین دست این رودخانه به همراه خواهد داشت .
بالا دست سد درودزن و مناطقی از شهرستان مرودشت ، بخش کامفیروز این شهرستان و دشت های بالا دست به برنجکاری و شلتوک کاری اختصاص یافته که به گفته این پژوهشگر، به همین دلیل آبی برای جاری شدن در مسیر رودخانه و رسیدن به دریاچه های بختگان و طشک در پایین دست باقی نمی ماند.
حوضه آبریز دریاچه های بختگان و طشک شامل مناطق شمالی سرشاخه های رودخانه کر و سیوند ، مارگون ، مناطقی از بیضا و دشت های بکان اقلید و سرپنیران پاسارگاد و شهرستان ارسنجان است که سالانه بیش از هفت و دودهم (7.2) میلیارد متر مکعب آب و ریزش های جوی دارد اما قسمت عمده ای از این ریزش ها در پشت سدها ذخیره می شود.
بنا به بازدیدهای میدانی خبرنگاران، خشک شدن رودخانه های منتهی به این دو دریاچه موجب شده است که تالاب کمجان شهرستان خرامه در این مسیر کاملا خشک شود و اینک دریاچه های بختگان و طشک به کویری شوره زار و نمکزار تبدیل شده اند و روستاهای اطراف همگی با مشکل بی آبی مواجه هستند و جبهه آب شور به سمت مناطق شرق و جنوب شرق فارس حرکت کرده است .
صوفی همچنین گفت:شالی کاری بی رویه دربالادست دریاچه سد درودزن و در مناطق کامفیروز مرودشت باعث شده که ذخیره سد درودزن کاهش چشمگیر یابد و تامین آب آشامیدنی مردم شیراز و مرودشت هم در سال های آتی با نگرانی و دشواری همراه باشد.
به گفته این پژوهشگر و زیست بوم شناس دانشگاه،استان فارس در 9 سال گذشته شدیدترین دوره خشکسالی را داشته است و خشکسالی اثرات تغییر اقلیم دراین استان از خود برجا گذاشته ، افزایش تولید گازهای گلخانه ای و افزایش دما شرایط خشکسالی را تشدید کرده است ، از سال 86 تا کنون هر سال شاهد کاهش 50 میلمتری نزولات جوی هستیم ، سالانه هفت و یک دهم (7.1 )میلیارد متر مکعب از آب های سطحی فارس کاهش می یابد ، دما در مناطق مختلف این استان بین یک تا پنج درجه در حال افزایش است.
نتیجه ای که این زیست بوم شناس دانشگاه می گیرد این است: دراین شرایط کشت برنج و شالیکاری در اراضی بالا دست سد درود زن منطقی و عاقلانه نیست، جای این پرسش وجود دارد که چرا مدیریت استان فارس برخورد جدی با این پدیده نکرده و چرا با کسانی که هشدارها را جدی نگرفته اند برخورد قانونی نشده است؟
اما حمیدرضا دهقانی مدیرعامل شرکت آب منطقه ای فارس می گوید: مروری بر وضعیت دریاجه هایی مانند کافتر، ارژن و پریشان که بهره برداری از منابع آبی در بالادست و پایین دست آنها به شکل قابل توجهی وجود ندارد و در عین حال این دریاچه ها خشک شده اند نشان می دهد که برداشت های بی رویه آب برای کشاورزی تنها دلیل وضعیت کنونی نیست وعواملی مانند پایین رفتن سطح سفره های آب زیرزمینی و گرم شدن دو درجه ای دمای کشور در خشک شدن دریاچه ها موثر بوده است.

** خداحافظی با شالیزارهای کامفیروز
خوشایند نیست اما مسئولان و محققان می گویند برنج زارهای کامفیروز شهرستان مرودشت تا سه سال دیگر مانند برنج زارهای کُربال خرامه نابود خواهد شد و آبی برای کشاورزی و حتی شرب در این مناطق باقی نخواهد ماند.همان برنجی که برای تولید یک کیلوگرم آن باید چهار متر مکعب آب مصرف شود.
دل کندن از کشت برنج چنان سخت است که بیست و یکم شهریور 95 برخی کشاورزان برنجکار شمال فارس، مسیر رودخانه کُر در این استان را برای هدایت به سمت شالیزارهای خود،تغییر دادند که این کار موجب شد تعدادی از آبزیان این رودخانه از جمله لاک پشت و ماهی تلف شوند.
سیاوش محمدی سرپرست معاونت فنی اداره کل حفاظت محیط زیست فارس اعلام کرد: در سالجاری(1395) چندمین بار است که برخی کشاورزان با تغییر مسیر آب رودخانه کُر به حوزه محیط زیست خسارت وارد کرده اند.
رود کُر بزرگترین رودخانه فارس است که از کوه های پالانگردی در شهرستان اقلید سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن آب تعدادی از چشمه های این شهرستان با آن، با نام دزکُرد که نام روستایی در منطقه سرحدات چهاردانگه اقلید است از ناحیه تنگ بُراق وارد شهرستان مرودشت می شود که نام دزدکُر یا دژکُر با گذشت زمان به کُر تغییر یافته است. این رود در نهایت به دریاچه بختگان در شرق فارس می ریزد.

**مدیریت منابع آب پیش و پس از مزرعه
مدیریت منابع آب پیش از اینکه این مایه حیات به مزرعه برسد، با شرکت آب منطقه ای استان فارس است و از زمانی که آب به مزرعه می رسد، چنین مدیریتی زیر نظر سازمان جهاد کشاورزی استان صورت می گیرد.
سازمان جهاد کشاورزی فارس اعلام کرد که کارشناسان این سازمان موفق شده اند میزان مصرف آب در مزرعه برنج را از 25 هزار مترمکعب در هکتار به 13 هزار مترمکعب کاهش دهند که از این منظر، به وظیفه خود در مدیریت منابع آبی در مزارع برنج عمل کرده اند.
به گفته مسئولان سازمان جهاد کشاورزی فارس در قوانین و مقررات جاری کشور، هیچ قانونی وجود ندارد که اجازه جلوگیری از کاشت هر نوع کشت مانند برنج را به وزارت جهاد کشاورزی داده باشد یعنی در قوانین جاری کشور، امکان برخورد قهری با کشت هایی که خارج از توصیه کارشناسان و الگوی کشت پیشنهادی به کشاورزان صورت می گیرد، پیش بینی نشده است.
گاهی برخی کشاورزان فارس بدون توجه به توصیه های کارشناسان کشاورزی و مسئولان آب منطقه ای این استان اقدام به کشت برنج در این مناطق می کنند که آماری از این نوع کشت در دست نیست.

** آب سدها برای کاشت نیست
بنا به اعلام سازمان آب منطقه ای فارس هر سال بین 30 تا 32 میلیون متر مکعب آب از سد درود زن برای کشت شلتوک و محصولات کشاورزی رها سازی می شد که این مقدار آب کفاف تولید 2 هزار هکتار شلتوک را دارد در حالی که شاهد کاشت ده ها هزار هکتار شلتوک در اراضی کامفیروز مرودشت و دشت های اطراف هستیم.
این نگرانی وجود دارد که برای آبیاری این حجم شلتوک کاری و استفاده از 800 چاه مجاز و غیر مجاز در منطقه صدمات جبران ناپذیر به آبهای زیر زمینی وارد آید .
معاون حفاظت و بهره برداری آب منطقه ای استان فارس اعلام کرد: حجم آب باقی مانده پشت سدهای درودزن و ملاصدرا به قدری نیست که بتوان برای مصارف کشاورزی استفاده کرد و از آن تنها برای تامین آب آشامیدنی استفاده خواهد شد و این موضوع را اواخر سال گذشته اطلاع رسانی و اعلام کردیم که امکان تامین آب کشاورزی از طریق این سدها وجود ندارد.
حسین صالح جهرمی بیان کرد: با توجه به بارندگی هایی که پارسال در استان شاهد بودیم، طی جلسه ای که سال قبل برگزار شد، مقرر گردید که 100 میلیون متر مکعب آب از حجم ذخیره سد درودزن برای مصرف کشاورزی رهاسازی شود و همان زمان اعلام شد که با انجام این کار در سال 95 دیگر آبی رهاسازی نخواهد شد.
وی گفت: حجم استاندارد ذخیره آب پشت سد درودزن نباید از 330 میلیون متر مکعب کمتر باشد و اگر این اتفاق بیافتد، کیفیت آب این سد که 70 درصد آب آشامیدنی مرودشت و 50 درصد آب آشامیدنی شیراز را تامین می کند کاهش خواهد یافت.
صالح جهرمی افزود: تصمیم به رهاسازی 100 میلیون متر مکعب آب سد درودزن به واسطه پیش بینی بارندگی های فصل بهار بود که این امر محقق نشد و می توان گفت که وضعیت ذخیره آب این سد با341 میلیون متر مکعب به منطقه بحران رسیده است.
وی، حجم آب ذخیره شده در پشت سد ملاصدرا را نیز 80 میلیون متر مکعب برآورد کرد و ادامه داد: حجم استاندارد ذخیره آب این سد نیز 65 میلیون متر مکعب است که به این ترتیب امکان رها سازی تنها 15 میلیون متر مکعب آب وجود دارد.
سد مخزنی درودزن در 50 کیلومتری شمال غرب مرودشت و بر روی رود کر ساخته شده است.
سد ملا صدرا در بخش سده شهرستان اقلید و بر روی سر شاخه های رود کر احداث شده است.

** واردات برنج، به معنای واردات آب است
شرکت آب منطقه ای فارس معتقد است:اساسا در دنیا مناطقی به کشت برنج می پردازند که بارندگی بیش از دو هزار میلی متر در سال دارند یا زمین های باتلاقی دارند و دنیا به این واقعیت پی برده است که واردات برنج به معنای واردات میلیاردها مترمکعب آب است همچنانکه کشورهای حوزه خلیج فارس با هزینه حداقلی محصولاتی مانند هندوانه و صیفی را از کشور ما خریداری می کنند و در واقع آب را وارد کشور خود می کنند.
حمیدرضا دهقانی مدیرعامل آب منطقه ای فارس رعایت الگوی کشت را زمینه ساز رونق مستمر اقتصاد کشاورزی و ایجاد ارزش افزوده در این حوزه دانست و گفت: به عنوان نمونه، کاشت زعفران در مناطقی از کوار فارس با حداقل منابع آبی به ایجاد بیشترین ارزش افزوده منجر شده است.
سازمان جهاد کشاورزی استان فارس اعلام کرده است: با توجه به ابلاغ دستورالعمل وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر محدود شدن کاشت برنج در استان های دچار مشکل خشکسالی و کم آبی، به کشاورزان استان فارس توصیه می کنیم که به کاشت محصولات با نیاز کمتر به آب مانند گندم، جو و درختان پسته روی آورند.
علاوه بر محدودیت منابع آبی پشت سدهای استان فارس برای کاشت برنج، کشت این محصول با بهره گیری از آب چاه کشاورزی صورت می گیرد که مسئولان مربوط می گویند توجیه اقتصادی ندارد و در هیچ جای دنیا کاشت برنج با بهره گیری از آب چاه و موتور برق صورت نمی گیرد.
سازمان جهادکشاورزی فارس 14 فروردین 95 اعلام کرد: با توجه به این که برنج از محصولات غذایی با نیاز آبی زیاد است، سازمان جهاد کشاورزی فارس در برنامه الگوی کشت خود هیچ جایگاهی برای کشت این محصول با استفاده از منابع آب زیرزمینی و چاه های آب کشاورزی در سال 95 در نظر نگرفته است که تحقق این امر به آگاهی، همدلی و همراهی مردم و مسئولان استانی نیاز دارد.
ملاحظات و مدارا با کشاورزان و توصیه هایی مبنی بر چشم پوشی، از مواردی است که موضوع جلوگیری از کشت برنج و برداشت بی رویه آب را تحت الشعاع قرارداده است.
مهندس محمدرضا خاندشتی مدیر دفتر حفاظت و مهندسی رودخانه ها و سواحل آب منطقه ای فارس می گوید :هرگاه برای پُرکردن یک چاه غیر مجاز یا جمع کردن ادوات غیر مجاز حفر چاه و موتور پمپ های غیر مجاز برداشت آب از رودخانه اقدامی می کنیم، دهها مولفه دست به دست هم می دهد تا اقدامات ناکام بماند، پای مصلحت به وسط می آید و مصلحت اندیشی بر منطق و علم پیشی می گیرد .
او گفت: به رغم آنکه ماموران ما به صورت شبانه روزی در مسیر رودخانه کُر و در حریم سدهای یاد شده گشت زنی دارند اما بهره برداران غیر مجاز با سوء استفاده از خلاء موجود و با استفاده از پمپ های متحرک و سیار از سدها و رودخانه های آب برداشت می کنند تا محصول شلتوک خود را به مرحله رویش برسانند، با سبز شدن شلتوک، قانون برای آب دادن یا آب ندادن به این کشتزارها تغییر و انعطاف پیدا می کند و همه تلاش ها برای کنترل کشت بی رویه شلتوک به عنوان آب بَر ترین محصول کشاورزی در فارس که شیره زمین را مکیده و آب را به یغما برده است بی نتیجه می ماند .
از دیدگاه خاندشتی، قانون فعلی مقابله با بهره برداران غیر مجاز قدیمی و متعلق به دهه 60 است و حمایت های لازم را از ماموران برای برخورد قاطع نمی کند و با این قانون موجود نمی توان جلوی همه برداشت های غیر مجاز را گرفت، این قانون متعلق به زمانی است که کشورمان به دنبال کاشت بیشتر و رسیدن به خودکفایی و تولید بیشتر محصول بود و استان فارس نیز به عنوان قطب تولید محصولات کشاورزی در آن سالها، رسالت خود را در تولید بیشتر می دیده اما اکنون شرایط فارس تغییر کرده و اقلیم این استان به سمت خشک شدن رفته است.
وی ادامه داد: با قانون مروج کشت نمی توان جلو کشت بی رویه را گرفت و مسئولان دستگاه قضایی نیز دراین میان تقصیری ندارند ، دستگاه قضایی همه جانبه نگر است، آنها باید در کنار برخورد با برداشت های بی رویه آب ، مسایل معیشت و امنیت و مصالح خانواده ها را هم در نظر بگیرند از این رو نمی توان با یک نسخه واحد با همه مظاهر برداشت بی رویه آب از دشت های فارس برخورد قانونی کرد.

** فرهنگ سازی برای فروشنده و خریدار
به نظر می رسد اشتیاق همیشگی و دیرینه مردم به مصرف برنج محلی استان فارس که به طور کلی برنج کامفیروزی نام گرفته است، شالیکاران این استان را به کشت پررنج برنج ترغیب کرده و می کند.
ژرفای ابعاد خشکسالی هم نتوانسته شالیکاران را از کشت این محصول که آن را معیشت نسل اندر نسل خود می دانند، باز بدارد.
حال که گویا قانون بازدارنده و با پشتوانه محکمی هم وجود ندارد، آنچه می تواند تا حدودی برای بازداشتن کشاورزان از کشت این فرآورده پرآب نوش، کارایی داشته باشد، فرهنگسازی برای شالیکاران از طریق معتمدان محلی و دهیاران است.
کشت جایگزین نیز که در مواردی با تشویق و حمایت سازمان جهاد کشاورزی فارس عملیاتی شده می تواند معیشت کشاورزان را ازعواقب حذف کشت برنج، مصون بدارد.
فرهنگسازی برای مصرف کنندگان برنج محلی فارس نیز باید در نظر گرفته شود تا اگر این افراد تمایلی به خرید برنج خارجی ندارند، لااقل برنج مناطق شمالی کشور را مصرف کنند هر چند از نظر قیمت، برنج های شمالی مقداری گران تر از برنج های محلی و خارجی باشد.
در قالب فرهنگساری برای مصرف کننده، او باید قدر گوهر نایاب آب را بیشتر از پول خود بداند.
خبرنگار: غلامرضا مالک زاده ** انتشار دهنده: سیداحمد نجفی

 

 

 

منبع : ایرنا

نام:
ایمیل:
نظر:
 
نظرات بینندگان


نرم افزار شهر من
پایگاه تحلیلی خبری فیروزآباد